Of je nu muziek opneemt en produceert, het perfecte audiofiele systeem samenstelt of een hypermodern thuisbioscoopsysteem inricht, zijn we niet allemaal op zoek naar hetzelfde? Een bevredigende luisterervaring? De audiofiel begrijpt dit en streeft er zelfs regelmatig en vol passie naar, waardoor levendige luisterervaringen een centraal onderdeel van het leven van een audiofiel vormen. En iedereen die muziek produceert, zou dolgraag een betrokken publiek – zo groot mogelijk – willen hebben dat levendige luisterervaringen beleeft met zijn of haar producties.
Maar wat doen we eigenlijk tijdens die luisterervaring? Hoe luisteren we? Welke factoren beïnvloeden de luisterervaring? Ach, wat bedoelen we eigenlijk met ‘luisteren’? Ik weet het, ik weet het, mijn filosofieopleiding komt hier even naar voren. Maar het is nuttig om de luisterervaring eens vanuit een filosofisch perspectief te bekijken, aangezien die deel uitmaakt van enkele van de meest diepgaande momenten in het leven van muziekliefhebbers.
Vanuit praktisch oogpunt is een van de meest gestelde vragen die ik in de loop der jaren van klanten heb gekregen, hoe je de verbeteringen kunt horen die het aanbrengen van akoestische maatregelen oplevert. Dit is de moeite waard om eens als audiofanaat te onderzoeken. Laten we er dus eens dieper op ingaan.
Wat is de luisterervaring?
Om de luisterervaring te ontrafelen, stel ik voor dat er aandacht voor nodig is, oftewel de actieve betrokkenheid van ons bewustzijn bij de audio die wordt afgespeeld. De getrouwheid van het geluid is belangrijk voor de kwaliteit van de luisterervaring, zowel bij liveoptredens als bij geluidsweergave. En het luisteren roept een emotionele betrokkenheid bij de audio op. Als we de luisterervaring willen begrijpen, moeten we deze drie kenmerken begrijpen.
Let goed op
Het lijkt vanzelfsprekend dat we aandacht moeten schenken aan de audio of muziek die wordt afgespeeld, maar waar letten we dan precies op? Luisteren is, net als alle vormen van waarneming, op veel manieren onvolmaakt en wordt geplaagd door zaken als verwachtingsvertekening en het placebo-effect. Hoewel waarneming in het algemeen notoir wispelturig is, geldt dat in het bijzonder voor luisteren. Daar zijn veel redenen voor. Een daarvan is simpelweg aandacht; we raken vrij gemakkelijk afgeleid van het luisteren. In dat opzicht verschilt luisteren niet van andere waarnemingsvormen (zien, voelen, enz.). Andere redenen hebben meer te maken met het gehoormechanisme zelf. Een voorbeeld is dat onze oren gevoeliger zijn voor sommige frequenties dan voor andere, en dat deze onbalans in gevoeligheid verandert bij verschillende volumes. Deze weergaven van de variabele ‘frequentierespons’ van het menselijk oor staan bekend als de Fletcher-Munson-curves.
Daarnaast kunnen we soms onze aandacht richten op bepaalde delen van de muziek (bijvoorbeeld de baspartij of de trompet), in plaats van op het geheel (alles tegelijk). Als we bijvoorbeeld een kickdrum mixen zodat die goed klinkt bij de rest van de muziek, richten we ons alleen op de frequenties waar de kickdrum te horen is (dus het lage bereik onder de 400 Hz, met de ‘klik’ van de drum rond de 4-6 kHz). Als we op die manier luisteren, zijn we volledig gefocust op de kick en de andere basinstrumenten, en vallen andere dingen zoals de cimbalen of achtergrondzang helemaal buiten ons aandachtsbereik.
De meeste gewone luisteraars letten meestal op de beat of de groove van het nummer, en op de leadzang. Sommige mensen horen de tekst meteen, anderen luisteren eerst meer naar de muziek voordat ze de tekst verder ontrafelen, tijdens het nummer of bij volgende luisterbeurten. Het is ook mogelijk om het hele nummer in één keer te beluisteren, in die gestalt-momenten waarin we ons bewustzijn kunnen ‘uitzoomen’ en naar iets kunnen luisteren als iets nieuws, in zijn geheel.
Het punt is: ongeacht naar welke aspecten van het geluid we luisteren, vereist aandachtig luisteren een actieve inzet van ons bewustzijn. Als we niet opletten, beleven we waarschijnlijk niet echt een luisterervaring.
Kwaliteit
Het staat buiten kijf dat voor aandachtige luisteraars de geluidskwaliteit van wat er wordt afgespeeld van primair belang is voor de luisterervaring. Er is een ervaringsmatig en kwalitatief verschil tussen het luisteren naar een favoriete opname met oordopjes in de metro en het luisteren via een ultramodern geluidssysteem in een akoestisch behandelde ruimte. Het kan echter zijn dat ik het begrip ‘geluidskwaliteit’ anders gebruik dan sommigen. In plaats van een opvatting van geluidskwaliteit als lage vervorming, een volledig frequentiebereik en een groot dynamisch bereik, bedoel ik simpelweg alles wat aangenaam is voor het menselijk oor, wat (zoals elke elektrische gitarist weet) vaak best wat vervorming of lo-fi-productietechnieken kan omvatten.
Bij ‘fidelity’ gaat het om het creëren van de juiste sfeer voor de luisterervaring. Een meeslepende audio-uitvoering is op een bepaalde manier verleidelijk, omdat die zowel onze aandacht als onze emotionele reacties op de muziek kan prikkelen. Maar een hifi-opname van een optreden is nog verleidelijker, in die zin dat we ons eerder door de opname laten meeslepen. Op dezelfde manier kan het luisteren naar een bekwame muzikant die live speelt altijd boeiend zijn, maar als die muzikant op een superieur klinkend instrument speelt in een ruimte met een geweldige akoestiek, wordt de kans op een positieve luisterervaring nog groter.
In het streven naar maximale geluidskwaliteit zien we het ‘gearhead’-fenomeen. Het is de drijvende kracht achter de markt voor een breed scala aan producten, zowel in de audiofiele wereld als in de opnamewereld. Bepaalde producten, zoals een microfoonvoorversterker of een set audiofiele luidsprekers, kunnen bijna legendarisch worden vanwege hun geluidskwaliteit. Uiteindelijk draait het bij de meeste aankopen van apparatuur, zowel door producers als luisteraars, om het verbeteren van de geluidskwaliteit, om de kans op een positieve luisterervaring zo groot mogelijk te maken.
Natuurlijk kan akoestische behandeling in een luisteromgeving net zo veel bijdragen aan de geluidskwaliteit als wat dan ook. Hieronder komt meer aan bod over akoestische behandeling, maar een van de belangrijkste redenen om een ruimte akoestisch te behandelen, is dat het de deur opent naar emotionele betrokkenheid bij de muziek.
Emotionele betrokkenheid
En dat is toch waar het bij muziek om draait, nietwaar? We hebben allemaal wel eens meegemaakt dat muziek ons op de een of andere manier heeft geraakt, anders zouden we hier niet zijn op zoek naar betere geluidskwaliteit. Dat is de reden waarom we überhaupt naar opnames luisteren. Daarom gaan we naar liveoptredens, ofwel om te genieten van muzikanten waar we van houden, ofwel om versteld te staan van het optreden van een onbekende muzikant. Psychologen spreken over de flow-toestand, en ik geloof dat een emotioneel betrokken, hoogwaardige luisterervaring vergelijkbaar is met de ‘volledige opgaan in je bezigheid’ die we bij flow zien.
Maar die emotionele betrokkenheid ontstaat niet altijd. Er zijn belemmeringen. Voor mij kan het zo zijn dat technische problemen met het geluid die emotionele betrokkenheid in de weg staan. Ik herinner me dat ik een paar jaar geleden naar Jane’s Addiction ben geweest. Ik had er zin in, maar ik wist dat de zaal in kwestie slechte akoestiek had, met veel te veel nagalm en echo voor moderne muziek. En ja hoor, er zweefde zoveel geluid door de zaal, vooral door de luide mix van hun PA-systeem, dat het gewoon ondraaglijk was. Oordopjes namen de fysieke pijn weg, maar de show – en mijn luisterervaring – werden verpest door de warrige, wazige akoestische puinhoop waarin niets in de muziek nog duidelijk te onderscheiden was.
Als audiofanaat denk ik natuurlijk meteen na over wat een investering in akoestische aanpassingen voor die luisterervaring had kunnen betekenen door de uit de hand gelopen nagalm in die zaal te verminderen. Theatereigenaren, als je bezoekers vaak klagen over de geluidskwaliteit in je zaal, bel ons dan even. Wij kunnen helpen. En het drastisch verminderen van de nagalm – en het vergroten van de helderheid en verstaanbaarheid – in grote ruimtes is een van de meer voor de hand liggende verbeteringen die akoestische aanpassingen kunnen opleveren. Maar laten we eens kijken naar enkele van de minder voor de hand liggende verschillen waar je op moet letten.
Leren luisteren en akoestische behandelingen
Zowel in de professionele audio- als in de audiofiele wereld is een van de meest gestelde vragen die ik in de loop der jaren van klanten heb gekregen: „Oké, ik heb je advies opgevolgd en mijn ruimte akoestisch behandeld. De maatregelen zijn geïnstalleerd. Maar als ik nu luister, klinkt het… anders. Ik kan niet zeggen of het een verbetering is. Waar moet ik precies op letten?“ Laten we die vraag dus beantwoorden aan de hand van enkele veelvoorkomende behandelingsstrategieën:
Basdemping. Dit is een beetje een raadsel, omdat het de luisterervaring ingrijpend kan veranderen. Veel klanten zijn verbaasd als ze ontdekken dat het dempen van overtollige bas in een ruimte de bas juist luider kan laten klinken (door nulpunten weg te werken)! In andere gevallen wordt dreunende bas getemd, waardoor de bas zachter klinkt dan voorheen. Waarschijnlijk zal er bij verschillende frequenties een combinatie van beide plaatsvinden. Kortom: de bas, of hij nu zachter of luider is, klinkt nauwkeuriger, met minder nagalm in de ruimte die het ‘één-noot-bas’-fenomeen veroorzaakt. Als je goed op de bas let, hoor je veel meer details in de uitvoering. Door naar muziek te luisteren met meesterlijke baspartijen – in tegenstelling tot sommige stijlen die vaak uit grondtonen en eenvoudige, veelvuldig herhaalde harmonieën bestaan – kun je dit nog beter naar voren halen.
Eerste reflectiepunten. Als we de eerste reflectiepunten behandelen om een reflectievrije zone bij de luisterpositie te creëren, kan het verschil verbluffend zijn. Het eerste wat je misschien opvalt, is dat het geluid ‘droger’ of ‘doder’ klinkt, wat te verwachten is aangezien absorptie hier veruit de meest gebruikelijke behandeling is. Maar zodra je oren zich aan het drogere geluid hebben aangepast, realiseren de meeste luisteraars zich op een gegeven moment dat het geluidsbeeld waar je van geniet veel breder en gedetailleerder is, met een samenhangendere plaatsing van elk instrument in het stereobeeld. Muziek krijgt een nieuwe helderheid, vergelijkbaar met die van een koptelefoon, maar dan met alle voordelen van een geweldige set luidsprekers. Als je naar muziek luistert met een breed stereobeeld, zoals een goede live-opname van klassieke of jazzmuziek, of veel akoestische muziek waarbij verschillende instrumenten in dezelfde frequentiebereiken spelen, kun je de verschillen makkelijker horen.
Behandeling van de achterwand. Meestal gaat het hierbij om twee aspecten: ten eerste de basweergave, ten tweede de algehele sfeer of het ruimtelijk gevoel in de muziek. Meestal is er minstens één grote piek en één grote dip die te maken hebben met de lengte van de kamer, dus dikke basdemping op de achterwand helpt om die af te vlakken. Het verschil is over het algemeen subtieler dan bij uitgebreide basdemping in de hoeken, maar aanpassingen aan de achterwand zullen waarschijnlijk een groot verschil maken in één of twee frequentiebereiken die eerder problematisch waren. En door diffusie toe te voegen, vergroot je de sfeer van de ruimte doordat de verspreide hoge frequenties in de kamer blijven hangen. Luisteren naar ritmische en staccato-muziek kan helpen om de nagalmtijd van de ruimte naar voren te brengen.
Voor luisterexperimenten met nieuwe akoestische aanpassingen kun je het beste muziek kiezen die goed is opgenomen, meesterlijk is gemixt en bovenal heel vertrouwd voor je is. Het is niet ongewoon dat luisteraars in pas aangepaste ruimtes melden dat ze nu subtiele details horen die ze nog nooit eerder hebben gehoord. Het aanpassen van een ruimte is alsof je een sluier van het geluid wegtrekt; alles klinkt directer, samenhangender, met minder barrières tussen de muziek en een hoogwaardige luisterervaring.
Vaak hebben beginnende geluidstechnici moeite om de subtiele veranderingen te onderscheiden die nodig zijn om een mix goed te laten klinken. Moeite met onderscheiden hangt zeker samen met ervaring, oefening en training, maar ook met de nauwkeurigheid van de luisteromgeving. En mijn ervaring is dat je die twee makkelijk door elkaar haalt.
In het begin van mijn carrière mixte ik veel in een onafgewerkte, onbehandelde kelder. De vloer en muren waren van beton, en het plafond bestond uit houten balken waarbij de ondervloer boven je vanuit de kelder zichtbaar was. Met andere woorden: vrijwel alle oppervlakken in de ruimte waren reflecterend. Zonder akoestische behandeling hoef je natuurlijk niet te zeggen dat wat ik in die ruimte uit mijn luidsprekers hoorde, een warrige puinhoop was. Is het dan een wonder dat ik moeite had om subtiele EQ-aanpassingen in het middenbereik te horen, of precieze panning, of de uitklinkingen van reverb en delay?
Toen, in mijn zoektocht naar betere geluidskwaliteit, ontdekte ik eindelijk akoestische behandeling en installeerde ik wat eenvoudige maatregelen om het geluid in de ruimte te verbeteren. Dit was echt een ‘aha-moment’ voor me, zowel omdat de kwaliteit van mijn tracks die ik in die ruimte opnam drastisch verbeterde, als omdat mijn zelfvertrouwen als mixtechnicus een flinke boost kreeg. De moeite die ik had om details te onderscheiden, kwam niet door een gebrek aan ervaring of een gebrek aan gehoorvermogen, maar door de akoestiek in mijn luisterruimte! Toen ik de ruimte eenmaal had behandeld, kon ik ineens al die veranderingen horen waar ik naar op zoek was geweest en waarover ik had gelezen. Het belang van deze oog-en-oor-openende ervaring kan niet genoeg worden benadrukt, en het beste advies dat ik beginnende engineers kan geven, is om heel zorgvuldig om te gaan met de luisteromgeving.
Dit geldt ook voor audiofielen. Hoewel je zou kunnen zeggen dat audiofielen anders luisteren dan technici, zijn er zeker ervaren audiofielen met een zeer scherp gehoor, die net zulke details kunnen horen als een technicus. Maar hoe we kritisch luisteren ook aanpakken, akoestische aanpassingen kunnen ons helpen.
Bij twijfel: vraag om hulp
Praat eens met een van onze akoestische experts – het is gratis.
Share:
Diffusie ontrafeld: uitleg over de verschillende soorten akoestische diffusors
De diffusiedimensie – Download: 1D versus 2D-diffusie